Prikazi | |||
Srbi u Hrvatskoj 1918-1929. |
![]() |
![]() |
![]() |
utorak, 29. jun 2010. | |
![]() Najzapadniji deo korpusa srpskog naroda, koji je kao velika i kompaktna verska i nacionalna zajednica naselio prostor srednje Evrope, od Trsta do Sent Andreje i Arada, jesu Srbi u Hrvatskoj. Knjiga Sofije Božić Srbi u Hrvatskoj 1918-1929[1] upravo istražuje istorijske i političke okolnosti koje su ovaj deo našeg naroda bitno odredile i uobličile njihovu političku i egzistencijalnu dramu u teskobnim vremenima nakon Prvog svetskog rata. Knjiga predstavlja najuspešnije napisano delo o istoriji Srba u Hrvatskoj. Velikog obima (853 strane), prepuna podataka iz svih oblasti života, knjiga daje vrlo živu i široku sliku o njihovom postojanju, identitetu, političkim podelama, odnosu prema hrvatskom nacionalnom korpusu i odnosu prema matici. Respektabilan broj primarnih izvora, pre svega novinskih natpisa iz tog vremena, zapisnika sa sednica raznih državnih institucija i drugih bibliografskih odrednica, omogućio je autorki vrlo precizan uvid u život zajednice koja se našla prvi put u istoj državi sa ostalim Srbima. Ova činjenica će se pokazati kobnom , jer kada zajednička država bude, sedamdeset godina kasnije, nestala, i opstanak Srba iz Hrvatske biće doveden u pitanje. Kao da su vraćanjem na istok, odakle su došli pet vekova ranije, zatvorili krug svojih seoba. Knjiga Sofije Božić Srbi u Hrvatskoj 1918-1929 pruža uvid u početno stanje fenomena koji možemo nazvati nestanak Srba iz Hrvatske u XX veku. Podeljena u nekoliko poglavlja, opisuje prostor (geografski i etnički), privrednu strukturu, način života, prosvetu i kulturu, politički život i daje biografske slike. Prvo poglavlje pod naslovom Oblikovanje teritorije Hrvatske i srpski etnički prostor u Hrvatskoj otvara problem definisanja pojma Hrvatske u geografskom, političkom i etničkom smislu. U suštini, ono oko čega su se uXXv. vodila dva rata jesu granice države Hrvatske. To je podrazumevalo i problem definisanja srpskog etničkog prostora u Hrvatskoj. Ovo je danas isključivo tema za istoričare, jer je broj Srba koji su ostali da žive u Hrvatskoj toliko mali da je pitanje mogu li oni svojim prisustvom da mapiraju i jedan poseban prostor u toj zemlji. Ali u periodu koji ova knjiga opisuje takav prostor postoji i gospođa Božić ga je obeležila linijom Knin-Benkovac-Gračac-Udbine-Korenica-Slunj-Vojnić-Vrgin most -Glina-Petrinja-Kostajnica-Novska-Pakrac-Daruvar-Grubišno Polje- Podravska Slatina. Osnovna karakteristika Srba u Hrvatkoj tog perioda jeste ruralni prostor na kome su naseljeni. Varoškog i gradskog (Zagreb) stanovništva je veoma malo. Životom Srba dominiraju tradicionalni oblici balkanske seoske kulture. Kolektivni identitet se formira na tradiciji i običajima, nacionalnoj istoriji i mitologiji. Glavna privredna grana je poljoprivreda. Industrija je u povoju i javlja se uglavnom kao prerađivačka i drvna industrija. Počinje i prvo grupisanje finansijskog kapitala. Hrvatska je u tom pogedu bila najrazvijeniji deo SHS. Godine 1916. je osnovan Savez Hrvatskih novčanih zavoda koji je zastupao interese novčanih ustanova. Među njima se se nalaze i prve štedionice i banke koje nose prefiks srpske. Međutim, materijalnom sferom života Srba u Hrvatskoj dominira siromaštvo i tehnološka zaostalost.Siromaštvo je druga dominanata srpske zajednice u Hrvatskoj. Ono podrazumeva svakodnevnu borbu za preživljavanje, nerodne godine, nepismenost, praznoverice, alkoholizam... U najsiromašnijem delu ovog prostora, Dalmaciji, ima i gladi, pojačanih posledicama rata. Država SHS pokušava da se nosi sa siromaštvom formiranjem odseka za prehranu, pomoću beskamtnih kredita, deljenjem besplatnog žita. To je i vreme prvog masovnijeg susreta sa modernim načinom života, koji polako preoblikuje i njihov svet. Počinje se s mehanizacijom poljoprivrede i uvođenjem inovacija u proizvodnju hrane. Ponekad je ovaj sudar tradicionalnog i modernog komičan. Kada je 1919. godine, u banijskom selu Trnovac, prvi put prikazan traktor „meštani su bili sumnjičavi prema novotoriji, plašeći se da će povrediti utrobu zemlje“. Urbana kultura se razvija u varošima koje se nalaze na rubu ovog prostora. U pitanju su etnički i verski mešovite sredine u kojima se, među Srbima, formira sloj malih trgovaca i zanatlija koji žive tipičnim malovaroškim životom. Samo u Zagrebu, najznačajnijoj gradskoj sredini u Hrvatskoj, formira se značajan sloj intelektualaca, bankara i velikih trgovaca. Međutim, njihov položaj je veoma ranjiv. Izloženi agresivnom okruženju koje često ima obeležaja rasizma, a podeljeni unutar svog bića između verskog i nacionalnog porekla i dominantnih vrednosti sredine u kojoj žive i koja je izrazito hrvatsko-nacionalistička, katolička i germanofilska, oni se najčešće ne snalaze i Sofija Božić dobro zaključuje : „Očigledno, srpsko građanstvo nije u potpunosti moglo da se odupre izazovima multinacionalne sredine u koju je bilo integrisno niti da se lako odrekne običaja i navika društva koje je vekovima bilo zagledano u Beč i druga kulturna središta Srednje Evrope i Mediterana”[2]. Borbu protiv zaostalosti moderna evropska društva[3] vide u obrazovanju naroda kroz sistem školstva. Na taj način škola postaje najvažnije sredstvo „modernizacije“. To podrazumeva prihvatanje standardne jezičke forme, upoznavanje sa naučnim saznanjima i izgradnju nacionalne svesti. U etnički mešovitim sredinama ovaj proces ima poseban značaj i osobenosti. Takva sredina bila je i Hrvatska tog vremena. Škole jesu bile mesta opismenjavanja, građenja nacionalne svesti, ali na način koji je ponekad rezultirao i nacionalnom netrpeljivošću pa i rasizmom. Pitanja pisma (ćirilica-latinica) imena jezika (srpski ili hrvatski) i nacionalne pripadnosti izvori su stalnih sukoba. U ovom periodu se školuje i vaspitava generacija koja će najaktvnije učestvovati u građanskiom ratu i komunističkoj revoluciji 1941-45. Stanje prosvete u dominanatno srpskim krajevima Hrvatske je bilo veoma teško. Veliki je broj nepismenih (u Hrvatskoj sa Slavonijom 32%, u Dalmaciji 49,48%) s jedne strane i nedovoljan broj škola, s druge. Siromaštvo i loši uslovi života prosvetnog kadra, manjak kvalitetnog školskog prostora, nedovoljan broj knjiga, narod sirovih običaja (u gospićkoj gimnaziji učenici šalju pisma upozorenja i prete smrću nastavnicima tražeći prelazne ocene). Napori na prosvećivanju naroda daju slabe rezultate. Tradicionalizam oličen između ostalog i u usmenosti kao dominirajućem narativu, glavno je obeležje srpske zajednice u Hrvatskoj. Kako je Kraljevina SHS građena na ideologiji integralnog jugoslovenstva, trebalo je da škole budu i mesto oblikovanja novog identiteta. Ali toga često nije bilo. Pošto nije bilo vremena da se odneguje novi nastavni kadar, u školama su predavali nastavnici koji su u učionice doneli svoje političke stavove. Oni su nekada bili u skladu sa vladajućom ideologijom, a nekada u suprotnosti. Ta suprotnost je često prelazila u netrpeljivost i mržnju pretvarajući školu u mesto sukoba. Povoda je bilo dosta.Ćirilica, koja je uvedena u upotrebu kao ravnopravno pismo, zapravo je ignorisana od stane nastavnika Hrvata. Pitanja imena jezika, odnosa prema monarhiji, nacionalnim simbolima, unutrašnjem uređenji države i sva ostala, koja su mučila celu državu, prenosila su se i na školu. U njoj se nacionalno i političko opredeljenje nije krilo, i tačno se znalo ko je lojalan građanin unitarne države, a ko podržava separatizam hrvatskih nacionalističkih stanaka. Ovo je stvaralo napetost koja se ponekad završavala sukobima. Takvih primera je mnogo i Sofija Božić ih precizno navodi[4]. Država pokušava da stanje popravi, ali svi pokušaji su podjednako neuspešni i utisak je da je škola mesto gde se neguje politički i nacionalni ekstremizam. U oblasti kulture Srbi se bore za svoj identitet razapeti između tradicionalnog Srpstva, proklamovanog Jugosloventva i nacionalističkog identiteta hrvatske zajenice koji poprima sve ektremniji vid. U organizacionom smislu Srbi su organizovani u pevačka društva kojih ima oko 80, u kulturno-prosvetna društva, sokolska društva i ženska društva. Ono što slabi njihov položaj u zajednici je podeljenost ovih društava na ona koja neguju jugoslovenski duh i ona koja neguju srpstvo. Pred sve jačim i borbenijim hrvatskim nacionalizmom ova podela je svakako slabila snagu srpske zajednice. Za srpski identitet, njegovo oblikovanje i odbranu crkva je uvek bila od posebnog značaja. Period 1918-29. je karakterističan po krajnje protivrečnim uticajima i tendencimajama. Naizgled, to je doba jedinstva, jer se posle više od 300 godina srpska crkva prvi put organizaciono ujedinjuje. U isto vreme, uticaj crkve i njenog učenja sve je manji i stalno opada. Ovo je vreme velikih (pseudoreligioznih) ideologija 20. veka koje nude sveobuhvatni pogled na svet i konačno spasenje. One negiraju Crkvu, njeno učenje i njen koncept spasenja kroz život u Hristu. Crkva se nalazi u defanzivi, delimično i zbog pristupa veri koji često nema odgovore na pitanja i izazove savremenog sveta. Srpska pravoslavna crkva se u Hrvatskoj sudara i sa rastućim hrvatskim nacionalizmom. Najzačajniji pokušaj SPC da se organizaciono stabilizuje na prostoru Hrvatske je pokušaj osnivanja Pravoslavnog teološkog fakulteta u Zagrebu. Međutim, otpor je bio tako jak da je, ukazom kralja Aleksandra, fakultet zatvoren već 1924. godine. Posebno vredan deo knjige je onaj u kome autorka vrlo uspešno demistifikuje i demitologizuje odnos Srba iz Hrvatske (Srbi prečani) i Srbijanaca. Često gorka i potresna, ta demistifikovana slika složenih i protivrečnih odnosa dominira celom knjigom Srbi u Hrvatskoj 1918-1929 . Njen lajt-motiv su stereotipi koji vladaju među Srbima, podeljenim ne samo rekama nego i predrasudama koje su nataložili vekovi odvojenog života.Ti stereotipi i predrasude su u novoj, zajedničkoj državi dobili potpuno drugo značenje. Zajednički život počinje u sjaju pobede i s velikim nadama. Za slikara Marka Murata, Dubrovčanina, iz ruševina Beograda „sjala je divna tajanstvena aureola mučeništva, slave; širila se sloboda nad celokupnim našim narodom...”[5]. I politički lideri Srba u Hrvatskoj gledaju na Srbiju s divljenjem i zahvalnošću. Ali vrlo brzo pojavljuju se sumnje, a zatim i izraženi anatagonizam između dve političke elite. Sve više se insistira na razlikama, a lični sukobi i surevnjivosti se prenose na opšte odnose. Srpska politička elita u Hrvatskoj optužuje srbijansku elitu za „nepoznavanje prečanskih prilika”, za mentorski i tutorski stav prema prečanima, da je Srbija za prečane zatvorena i da Srbijanci još drže frontove na Drini, Savi i Dunavu”[6]. Jedna od najzanimljivijih kulturnih figura između dva rata, Srbin iz Hrvatske Ljubomir Micić, osnivač Zenita i tvorac ideje barbarogenija, u svom članku punom žuči Hvala ti Srbijo lepa optužuje srpsku sredinu za uskogrudost i ignoranciju i traži „daj već jednom da živi a ne samo da se umire Srbijo”[7]. U političkom smislu ovaj antagonizam dobija svoj izraz u delovanju Svetozara Pribićevića i njegove Samostalne demokratske stranke. Čovek velike strasti, narcizma i egocentrizma, agresivan u nastupu i često vrlo grub u izrazu, postepeno se od srpstva okreće ka savezu sa hrvatskim nacionalistima i konačno završava u koaliciji s Hrvatskom seljačkom strankom, izazivajući potpuni rascep u srpskom političkom telu u Hrvatskoj. Ali najdalje odlazi njegov brat Adam i izvesni Branko Mašić. Takvi politički stavovi su pripadali rasističkom poimanju sveta, koji se kao ideologija u to vreme oblikovao u Srednjoj Evropi. Njihovo viđenje Srbijanaca prelomljeno je kroz prizmu hrvatskog nacionalizma. Razlika između Srbijanaca i prečana je, veruju, nepremostiva. To je razlika između Zapadne i Istoče civilizacije, odnosno razlike između zapadnog i istočnog čoveka. Zapadnjaci, kojima pripadaju prečani su „osećajniji , topliji, neposrdniji, zaneseniji, manje egoistični, dok su drugi ledeniji, realističniji,sebičniji.” [8] Po tom vrednosnom sistemu istočnjaci su ljudi niže kulture, primitivniji. Tvrdi da je susretom dva sveta (Srbije na Istoku i prečanskih krajeva u Austrougarskoj na zapadu) zaustavljen talas demokratizacije koja je uspostavljena u Habzburškoj monarhiji. Branko Mašić ide i dalje, pa tvrdi da su u pitanju dve kulture, jedna prečansko-germanska i hrvatsko-germanska, naprednija, superiornija , razvijenija, i druga srpsko-arnauatsko-turska, zaostala i inferiorna. Ovaj rakol između prečanske i srbijanske elite je bio u isto vreme i raskol unutar srpskog etničkog korpusa u Hrvatskoj, odnosno između dela elite i naroda. Narod, pretežno seljački i tradicionalistički, bio je bliži Srbiji. To se videlo i u rezultatima izbora, gde najviše glasova dobijaju dve stanke koje imaju sedišta u Beogradi: Radikalna i Demokratska stranka. Ovaj raskol unutar zajednice Srba u Hrvatskoj zlokobno nagoveštva vreme Drugog svetskog rata kada će srpska građanska elita u Hrvatskoj svojim autsajderstvom otvoriti vrata novoj eliti koja se nametnula kao dominanta upravo u ovim krajevima – Komunističkoj partiji Jugoslavije. Političke podele idu i linijom sukoba vodećih političkih stranaka. Radikalna stranka ima izrazitu nacionalnu politiku, Demokrtske stranke je projugoslovenska, unitarističkih opredeljenja, a Samostalna Demokratska Svetozara Pribićevića se približava Hrvatskoj seljačkoj stranci i njenom separatizmu.Poseban napor autorka je pokazala u pokušaju da objasni korene srpsko-hrvatskog sukoba i srpsko iskustvo sa hrvatskim nacionalizmom.Ova tema je posle Drugog svetskog rata bila tabu za istoričare, ali je zato predmet najšire političke manipulacije devedesetih godinama XX v. i sa srpske i sa hrvatske strane. Sofija Božić sagledava ovo pitanje kao naučnica, koristeći primarne istorijske izvore i stanovišta i srpskih i hrvatskih istoričara. U širokoj fresci sukoba koji su se pojačali u momentu kad je stvorena zajedniča država, navodeći veliki broj konkretnih slučajeva ispoljavanja antisrpske mržnje i rasizma, autorka sugeriše zaključak o korenima netrpeljivosti. Animozitet se javlja još od prvih seoba Srba u XV veku na prostor tadašnje Banske Hrvatske opustošene turskim napadima. Useljeni kao privilegovani sloj ratnika i slobodnih seljaka, oni su smetnja i hrvatskom plemstvu koje bi da ih ukmeti i Katoličkoj crkvi, jer su inoverni i hrvatskom seljaštvu, jer su slobodni, privilegovani i često imućniji. Devetnaestovekovnom hrvatskom nacionalizmu oni su prepreka na putu uspostavljanja jedinstvenog političkog naroda koji bi bio osnova stvaranju nacionalne hrvatske države. Konačni zaključak tvoraca hrvatske nacionalističke idologije bio je da se Hrvatska ne može oblikovati kao država Hrvata dok svi Srbi ne nestanu. Prvo ih je trebalo dehumanozovati, prikazati kao nižu rasu, nečistu pasminu i remetilački faktor, a zatim i fizički uništiti. Sve ove ideju su bile oblikovane već krajem XIX veka. Kad je, međutim, početkom XXv., umesto pozitivnog razrešenja hrvatskog državnog pitanja, došlo do neočekovanog ishoda Prvog svetskog rata u kome je pobedila Srbija (primitivna, orijentalna, bizantinska u očima hrvatskih nacionalista) strah i mržnja su se još jače razbuktali. Umesto da dobiju svoju samostalnu, katoličku, srednjoevropsku državu, hrvatski nacionalisti su prinuđeni da, kao odraz krajnje nužde, uđu u državni savez sa Srbijom. Šok koji je time izazvan i osećaj da su otkinuti od svog prirodnog (katoličkog i srednjoevropskog) okruženja doveo je do razbuktvanja ogromne agresivnosti koja će u Drugom svetskom ratu eksplodirati kao razobručeno nasilje. Autorka S. Božić citira hrvatskog istoričara Ivu Banca koji kaže da je za Stjepana Radića Jugoslavija bila nužno zlo kome se priklonio kada su propali svi drugi planovi o formiranju nezavisne hrvatske države. Od trenutka raspada Austrougarske, hrvatska politička elita, dominantno nacionalistička, prihvata jugoslovensku državu samo kao krajnju nuždu, a nikako kao trajno rešenje. Po tome se suštinski razlikuje od političkog stava srpske elite i velike većine srpskog naroda koji u Jugoslaviji vidi ostvarenje svojih vekovnih težnji za slobodnom državom, dovoljno velikom da objedini ceo srpski etnički prostor (izjednačen sa štokavskim govornim područjem) i dovoljno moćnom da igra presudnu ulogu na Balkanu. Jugoslavija je za Srbe značilo konačno oslobođenje, što podrazumeva suvereno vladanje svojim etničkim prostorom i raspolaganje svim resursima (ekonomskim, ljudskim, saobraćajnim, odbrambenim i dr). Suštinsku razliku između srpskog i hrvatskog nacionalnog koncepta i raskol koji je nastao neće kasnije uspeti da premoste ni komunisti. Od momenta kada se nevoljno našla u zajedničkoj državi, hrvatska nacionalna elita se prilagođava nastaloj situaciji, pokušavajući da izvuče što više koristi za sopstvene političke ciljeve. Služeći se operativnom političkom tezom o velikosrpskoj hegemoniji HSS uspeva da homogenizuje hrvatski narod i da, stvaranjem hrvatske Banovine, u okviru Jugoslavije stekne prilegovani položaj. U to doba, teza o velikosrpskoj hegemoniji dominira političnom propagandom hrvatskog pokreta. Sofija Božić u svojoj knjizi argumntovano dokazuje da je takva teza bila neutemeljena, pre svega zato što srpska elita nema instrumenata kojima bi ovu hegemoniju uspostavila. Srbija je iz rata izašla kao potpunio razorena zemlja bez bazične infrastrukture. Ona je i pre Rata bila slabije razvijena od Kontinentalne Hrvatske, a sada se našla u ekonomski inferiornom položaju. Hrvatska i Slovenija imaju 1919. godine 960 fabrika, a Srbija svega 70. Centar finasijskog kapitala je u zagrebačkim bankama (dve milijarde dinara u odnosu na 2,5 milijarde, koliko je ukupno bilo kapitala u jugoslovenskim bankama). Zagreb je postao, od nekada provincijskog grada Austrougarske, najvažniji privredni centar Kraljevine SHS. Jedna od omiljenih teza hrvatskih nacionalista je bila da Kraljevinom SHS vladala srpska birokratija. Sofija Božić iznosi precizne podatke , pa navodi da je u Slavoniji 1921. godine bilo ukupno 2.112 činovnika, od čega 206 Srba, što iznosi 9,70 %, dok je udeo Srba u populaciji bio 23,40 %. Dakle , osim u vojsci, u državnim institucijama nema srpske dominacije. Srpska elita nije mogla da ostvari hegemoniju nad ostalom Jugoslavijom, ne zato što nije htela, već zato što to nije mogla. Hrvati će u Jugoslaviji postati politički i ekonomski faktor od prvorazrednog značaja, za razliku od Austrougarske, gde su bili politički beznačajni (kao i Srbi). Ovo je suština istorijske drame međuratne Jugoslavije. Oni koji su je hteli nisu imali snage da je kontrolišu, a oni koji su imali ekonomske i političke snage, nisu je hteli i radili su na njenom rušenju. To će se u velikoj meri ponoviti i sa Drugom Jugoslavijom. Svojom knjigom Srbi u Hrvatskoj 1918-1929 Sofija Božiće dala je do sada najobjektivniji i na relevantnim izvorima utemeljen prikaz istorije srpske zajednice u Hrvatskoj, u trenutka ulaska u zajednički državu sa drugim Srbima i ostalim jugoslovenskim narodima. Za srpsku istoriografiju i kulturu uopšte bilo bi dragoceno da gospođa Božić, sa istom snagom i objektivnošću, zaokruži istorijsku dramu Srba u Hrvatskoj tokom XXv., obeleženu dvema tragedijama, iz godina 1941. i 1995. [1] Sofija Božić, Srbi u Hrvatskoj 1918 – 1929, Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd, 2008. [2] Isto, str. 226. [3] Kraljevina SHS je bila moderno evropsko društvo pre svega po uverenju svoje elite da je njihova misija promena društva u smislu napuštanja tradicionalnih odnosa i izgradnja modernih odnosa baziranih na racionalizmu, naučnom znanju i prosvećenosti. [4] U ogulinskoj gimanziji profesor veronauke Stojan Žarković 1929. g. tuži kolegu Vinka Dorčića, jer je učenicima predstavljao Srbe u nepovoljnom svetlu. Novog Gradiški u dnevniku neko precrtava sve što je napisano ćirilicom. U Glini veroučitelj osnovne škole Martin Benešić vređa svoje kolege rečima da samo Hotentoti i nekulturni ljudi mogu biti monarhisti. [5] Srbi u Hrvatskoj 1918 – 1929, str. 401. [6] Isto, str. 418. [7] Isto, str. 419. [8] Isto, str. 432. |